Centrum Kapuścińskiego

Generalplan Ost zakładał wysiedlenie i wyniszczenie ludności słowiańskiej, by jej miejsce zajęły narody germańskie. Skutkiem tych działań byłoby powstanie „Wielkogermańskiej Rzeszy”. Przegrana w II wojnie światowej uniemożliwiła Hitlerowi i jego ludziom realizację tej koncepcji. 30 lat po wojnie Krzysztof Kąkolewski znajduje pomysłodawców i wykonawców tego zbrodniczego planu, by zadać im proste pytanie: Co u pana słychać?

 

 

Ofiara kontra kat

Bohaterami książki Krzysztofa Kąkolewskiego (1930 – 2015), klasyka polskiego reportażu, jest dziesięciu nazistów. Jeden z nich był szefem grupy egzekucyjnej, drugi prowadził badania nad dowodami niższości pewnych ras, trzeci poparł projekt przygotowania broni biologicznej, która zniszczyłaby podbite przez III Rzeszę narody. Wszystkich łączy realizacja planu budowy nowego, hitlerowskiego porządku świata oraz to, że po wojnie uniknęli kary za swoje czyny. Dożyli spokojnej starości, nierzadko w luksusie, rozwijając swoje kariery, zdobywając powszechny szacunek. Przeszłość była dla nich zamkniętą kartą. Krzysztof Kąkolewski, potencjalna ofiara swoich rozmówców, przypomina im wojenne lata, zbrodnicze czyny, zadaje niewygodne pytania o przeszłość. Konfrontuje ich z dokumentami potwierdzającymi ich winy, dopytuje, jak z perspektywy lat postrzegają swoje zachowanie, czy są wierni dawnym ideałom. Rozmowy te są szokujące. Zbrodniarze wypierają się swoich działań, o pisanych przez siebie raportach mówią, że „taki był język czasu”. Nie czują się winni – „To były prawa wojny”.

 

Dziennikarz na tropie

Rozmowy z nazistami są głównymi i najbardziej fascynującymi fragmentami reportażu. To niesamowite uczucie móc zajrzeć w głąb umysłu zbrodniarza i poznać jego sposób rozumowania, obserwować jego reakcje na zadawane pytanie i razem z nim cofać się do czasów II wojny światowej, gdy przypomina sobie swoje czyny. Kąkolewski jest również bohaterem swojej książki. W każdej z dziesięciu przedstawionych przez siebie historii opisuje sposoby odnajdywania rozmówcy, próby nawiązania kontaktu z nim. Te fragmenty tworzą rodzaj więzi między autorem a czytelnikiem, który dzięki lekturze zaczyna towarzyszyć reporterowi w poszukiwaniu nazistów. Razem z nim przeszukuje archiwa, wyczekuje w hotelu na telefon, obserwuje domy potencjalnych rozmówców i staje się uczestnikiem kluczowych dla książki rozmów.

 

Książka w momencie pierwszego wydania w 1975 roku wzbudzała wiele kontrowersji. W społeczeństwie wciąż była żywa pamięć zbrodni popełnionych przez nazistów. Uważano, że przez próby rozwikłania zagadki psychiki zbrodniarzy, dojścia do motywów, które nimi kierowały, Kąkolewski próbuje uczłowieczyć swoich bohaterów. W telewizyjnym programie „Forum” oskarżono autora nawet o zdradę. Po latach podejście do książki uległo zmianie, reportaż stał się doceniany. Barbara Stanisławczyk, dziennikarka i reportażystka, stwierdziła, że Kąkolewski „stworzył nowy gatunek – reportaż psychologiczny. Stał się klasykiem za życia”.

 

Dla wtajemniczonych

Lektura „Co u pana słychać?”, pomimo tego, że pytania Kąkolewskiego momentami zbyt narzucają rozmówcom odpowiedzi, jest niezwykle wciągająca. Wydaje mi się jednak, że nie jest to książka dla każdego. Dla czytelnika, który nie ma choćby pewnej wiedzy o III Rzeszy, może być ona nudna i niezrozumiała. Jeśli ktoś nie wie, czym był Generalplan Ost, to nie będzie wiedział, o czym dokładnie rozmawiają bohaterowie. Jeśli nazwiska Koch, Greiser nic komuś nie mówią, nie zna pewnych relacji panujących między nazistami, to nie zrozumie niektórych wypowiedzi i ich sensu. Np. jeśli ktoś nie wie, że Heinrich Himmler, zanim został Reichsführerem-SS, miał fermę drobiu, to może opacznie zinterpretować zdanie „Wierzył, że to, co uda się z kurami, będzie możliwe z ludźmi”. Jednak jeśli ktoś interesuje się historią III Rzeszy, to jest to książka jak najbardziej dla niego – intrygująca, wciągająca, odsłaniająca tajemnice jednego z najbardziej zbrodniczych systemów w historii ludzkości.

 

Karolina Chojnacka

 

„Co u pana słychać?”
Autor: Krzysztof Kąkolewski
Wydawnictwo: Iskry, 1975

 

Czytaj także recenzje innych pozycji dotyczących III Rzeszy:
– książki „Furie Hitlera. Niemki na froncie wschodnim”,
– serialu dokumentalnego „Polowania na nazistów”,
– filmu dokumentalnego „Das Goebbels – Experiment”,
– książki „Gwiazda Afryki. Hans Marseille – niepokorny as Luftwaffe”.

 

Please Enter Your Facebook App ID. Required for FB Comments. Click here for FB Comments Settings page

Zobacz też:
Hanna Polak: Razem z bohaterami walczy o lepsze czasy

Hanna Polak: Razem z bohaterami walczy o lepsze czasy

Z reżyserką, producentką i autorką zdjęć Hanną Polak rozmawia Bartosz...
Który to świat?

Który to świat?

Druga część opowieści o Malezji. Pisze i fotografuje Weronika Rzeżutka...
Nobel ma w sobie coś z kobiety

Nobel ma w sobie coś z kobiety

O Swietłanie Aleksijewicz, Nagrodzie Nobla i Białorusi pisze Alesia Ptushka...

Name required

Website