Gdy Niemiec i Rosjanin wspominają zimną wojnę


Ze spotkania takich osobowości musiało powstać coś nieprzeciętnego. Usiądźcie wygodnie przed ekranem, a gdy tylko pojawią się na nim Herzog i Gorbaczow, z uwagą przysłuchujcie się ich rozmowie. W końcu niecodziennie trafia się szansa na przebywanie w towarzystwie pierwszego (i jedynego!) prezydenta w historii ZSRR, w dodatku przesłuchiwanego przez tak wnikliwego obserwatora jak niemiecki dokumentalista.

fot. Millenium Doc Review

W swoim najnowszym dokumencie Werner Herzog – jeden z najwybitniejszych filmowców naszych dni, twórca fabuł i dokumentów – postanowił przyjrzeć się postaci co najmniej nietuzinkowej. Jego film ukazuje spotkanie z człowiekiem, który był ostatnim Sekretarzem Generalnym KPZP i pierwszym Prezydentem ZSRR; pomysłodawcą „Pierestrojki” i jednym z inicjatorów zakończenia zimnej wojny; a mimo to postacią bardziej szanowaną na świecie, niż w granicach Rosji. Jak Michaił Gorbaczow patrzy z dystansu przełomowe monety historii Związku Radzieckiego i całego świata?


Ten film to nic innego jak wywiad Wernera Herzoga z Michaiłem Gorbaczowem. To dlatego na ekranie co jakiś czas powraca obraz dwóch mężczyzn siedzących naprzeciwko siebie i po prostu rozmawiających. Mimo że wiele z poruszanych przez nich tematów wymaga powagi, atmosfera pozostaje mocno rozluźniona. Spotkanie przypomina bardziej przyjacielską pogawędkę niż wywiad, który stanie się osią filmu dokumentalnego. Nie sposób nie zwrócić tu uwagi na niezwykłą naturalność Gorbaczowa. Do tego jest bardzo pogodny, a na pytania Herzoga odpowiada z taką łatwością, że trudno uwierzyć, że przeżył już prawie 90 lat.

fot. Millenium Doc Review

Przez cały film rozmowa ewoluuje. Panowie nie ograniczają się tylko i wyłącznie do komentowania sprawowanych w przeszłości przez Gorbaczowa funkcji, zakończenia zimnej wojny czy różnic między światem Wschodu i Zachodu. Znacznie częściej niż moglibyśmy się spodziewać wykraczają poza politykę, roztrząsając np. dylematy moralne czy filozoficzne. Duże wrażenie robi zarówno wiedza Gorbaczowa, jak i jego stosunek do otaczającego nas świata. Z racji sprawowanych w przeszłości funkcji, ale też dystansu do poszczególnych zdarzeń pozostaje człowiekiem w pełni kompetentnym. Nie tylko ma ogromne doświadczenie w polityce i potrafi je wykorzystywać, ale również zna wagę słowa. Dobiera je starannie i wielokrotnie wypowiada poglądy, które mogą skłaniać do refleksji. Dodatkowo Gorbaczow niejednokrotnie zaskakuje swoim luzem, dzięki czemu staje się bliższy widzom. Nie sposób tak „po ludzku” nie polubić głównego bohatera.


Oczywiście, dokument uzupełniają elementy sylwetki Gorbaczowa. Widzowie dowiedzą się co nieco o jego dzieciństwie i życiu prywatnym. Najwięcej czasu poświęcono nieżyjącej żonie Gorbaczowa, Raisie, łączącej ich głębokiej relacji i niezwykłej – jak na warunki radzieckie – pozycji, jaką żona Sekretarza Generalnego zajmowała w polityce. Do filmu wpleciono również historyczne materiały filmowe, z których najciekawsze dotyczą rozwoju politycznej kariery głównego bohatera. Jednak to nie walor czysto informacyjny jest tu najistotniejszy. Największym atutem tego dokumentu jest to, że Herzog wie, o czym chciałby rozmawiać z Gorbaczowem i pozostaje konsekwentny w dążeniu do założonego celu. Tu nie ma mowy o jakiejkolwiek improwizacji, jakkolwiek za swobodnym nastrojem i naturalnym przebiegiem pomieszczonej w filmie rozmowy kryje się zapewne kilkanaście (kilkadziesiąt?) godzin przygotowań, wymiany zdań i zręczny montaż – wybór sekwencji z wielogodzinnego materiału. Świadomość filmowej kuchni nie wpływa negatywnie na odbiór. Wręcz przeciwnie, reżyser konsekwentnie realizuje własną koncepcję dokumentu – mam tu na myśli dobór tematów, o które pyta rozmówcę – podkreślając naturalny przebiegu rozmowy. Wzorcowy balans pomiędzy tymi dwoma elementami utrzymuje widzów w stanie zaintrygowania przez cały czas trwania projekcji. Z ekranu bije wielka autentyczność zarówno Herzoga, jak i Gorbaczowa. Jeśli cenicie w ludziach szczerość i naturalność – to jest film z dedykacją dla was.



 „Herzog/Gorbaczow” („Meeting Gorbachev”)
reż. Werner Herzog, André Singer
USA, 2018, 92 min.