Centrum Kapuścińskiego

Jakie problemy pojawiają się w kontekście reportażu? Jakie tematy poruszają reporterzy, a jakich nie? Czy każdy kolejny tekst powtarza wcześniej już opowiedzianą historię? I jak wygląda kwestia prawdy reporterskiej? Na te i inne pytania próbowano odpowiedzieć podczas Spotkania o reportażu w Faktycznym Domu Kultury.

 

 

W debacie zorganizowanej przez Instytut Reportażu 12 lutego wzięli udział prof. Andrzej Leder i prof. Przemysław Czapliński. Pierwszy z nich jest filozofem kultury i psychoterapeutą, drugi – krytykiem literackim. Obaj są miłośnikami literatury faktu i bacznymi obserwatorami, i właśnie dlatego razem z reporterem Włodzimierzem Nowakiem, prowadzącym spotkaniu, zastanawiali się nad kondycją współczesnego reportażu.

 

Najważniejszym pytaniem, na które próbowali odpowiedzieć, była kwestia prawdy. Czym jest dziś prawda w reportażu? – Stare kryterium prawdziwości już nie istnieje. Dziś świat już nie jest skonstruowany hierarchicznie, nie ma jednej nadrzędnej prawdy – stwierdził prof. Przemysław Czapliński. – Racją istnienia reporterów jest nie pisać prawdę, ale kwestionować i pokazywać społeczne mechanizmy jej narodzin, jej odbioru, jej krystalizowania się, także jej instytucjonalizowania się, jej sprawczości. Reportaż dysponuje ogromnym kredytem zaufania nie dlatego, że mówi wyłącznie prawdę, lecz właśnie dlatego że potrafi zamazywać ową granicę, potrafi wciągać w sferę istnienia społecznego, w której nie jest tak naprawdę jasne ani czym prawda jest, ani jak powstaje, ani do czego służy  – dodał.

 

Prof. Przemysław Czapliński zwrócił również uwagę na istotną cechę reportażu, która może być jednocześnie kryterium oceniania jego prawdziwości. Chodzi o jego zdolność do niesienia pomocy. –  Dla reportażu nieprawdziwego, opartego na zmyślonych faktach, interwencja pomocowa jest nie do przeprowadzenia. Reportaż może być sprawdzany od strony tego, czy wywołuje skutki społeczne, czy w ślad za nim idą jakieś postępowania, debaty. Aby do tego doszło, warunek prawdziwości musi być spełniony – stwierdził.

 

Dla prof. Andrzeja Ledera spór o prawdę w reportażu jest symptomem kryzysu, jaki grozi całemu środowisku reporterskiemu. Według niego przesłanie, że reportaż w odróżnieniu od fikcji charakteryzuje się opowiadaniem prawdy przestaje obowiązywać. – Wydaje mi się, że tak naprawdę to nie spór o prawdę, ale kryzys formy i środowiska. Każde środowisko, które się instytucjonalizuje, w pewnym momencie wchodzi w kryzysową sytuację.

 

 

Właśnie ta instytucjonalizacja środowiska reporterskiego była jedną z kwestii poruszanych podczas debaty. – Faktyczny Dom Kultury, Dowody na Istnienie, Wrzenie Świata, szkoły reportażu, konkursy reporterskie, festiwale reporterskie, Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego… To przejawy bardzo wyrazistego i trwałego zinstytucjonalizowania – zwrócił uwagę prof. Przemysław Czapliński. – W wyniku tej instytucjonalizacji powstaje pewnego rodzaju monopolizacja interpretowania samego siebie. Reportaż w tej chwili  jest tak potężny pod względem kapitału symbolicznego, że reporterzy sami są w stanie rozstrzygnąć podstawowe kwestie: co należy a co nie należy do gatunku, co jest bardziej a co mniej wartościową książką i wreszcie: co z tą prawdą – stwierdził.

 

Kolejnym z problemów reportażu i reporterów jest nieumiejętność opisania bohatera zbiorowego. Prof. Andrzej Leder widzi w tym tendencję, która trwa od lat 70. i 80. – Wtedy to bardzo silnie zaznaczyło się przesunięcie od spojrzenia na sprawy społecznego do spojrzenia związanego z obroną tożsamości i obroną indywidualnych praw człowieka. Ten zwrot współgrał ze sposobem myślenia, że wszystko daje się opowiedzieć czy uchwycić przez indywidualną historię człowieka, jego doświadczenie, które odzwierciedla wszystkie ważne zjawiska społeczne. Następuje porzucenie czegoś, co można by nazwać wymiarem społecznym – powiedział. Jako przykład podał ruch Samoobrony, wyraz silnego sprzeciwu społecznego, którego podmiotowość jednak nie została należycie opisana. – Opowiedzenie historii Renaty Beger nie pozwoli opisać tego, czym była Samoobrona – stwierdził.

 

 

Prof. Przemysława Czaplińskiego sądzi, że nieumiejętność ujęcia zbiorowego bohatera wynika z błędnego podejścia reporterów do kwestii historii. – Żeby móc chwytać los ponadjednostkowe, społeczne, trzeba mimo wszystko ryzykować pewną koncepcję rozwoju historiozoficznego, a ja mam wrażenie, że po 1989 roku reporterzy uznali, że nie muszą sobie już tego pytania zadawać. Uznali, że historia załatwiła za nich tę niesłychanie trudną kwestię, jaką jest pytanie „ku czemu powinien zmierzać świat?” – zauważył. – Kapuściński mówił o wrzeniu historii i jej rwącym nurcie, czyli historii, która jest jak rzeka, biegnąca w określonym kierunku, sama wyznaczająca sobie brzegi. Polski reportaż dostał po nim w spadku przeświadczenie, że  nie trzeba już rozmawiać o kierunku historii, ponieważ on jest już wyznaczony i wszyscy w nim podążają albo jeśli już został przez jakieś państwa osiągnięty, to cała reszta jest kwestią komunikacji wewnętrznej.

 

Istotną wadą współczesnego reportażu jest również wyłączenie z niego konfliktu politycznego. Na to uwagę zwrócił prof. Andrzej Leder. – Reportaż wpisał się też w nurt niedocenienia polityki, polityczności czy konfliktu politycznego. Przestaje się je widzieć i w związku z tym przestaje się widzieć historię jako kwestię różnych struktur, np. struktury społecznej. Polityka nie odgrywa już istotnej roli, myśli się o niej jako o sferze brudnych interesów, gdzie partyjni kolesie załatwiają sobie posady – podsumował.

 

Spotkanie o reportażu zorganizowane przez Instytut Reportażu to drugie z serii spotkań poświęconych temu gatunkowi dziennikarskiemu. Pierwsze odbyło się w poprzednim roku i dotyczyło twórczości reporterskiej Bolesława Prusa.

 

Nagranie z debaty udostęponione przez Instytut Reportażu można znaleźć pod adresem https://soundcloud.com/user-71389826/spotkanie-o-reportazu.
Tekst i zdjęcia: Magda Gontarek

Please Enter Your Facebook App ID. Required for FB Comments. Click here for FB Comments Settings page

Zobacz też:
Prof. Wolny-Zmorzyński: Aleksijewicz dopuściła do głosu każdego pokrzywdzonego

Prof. Wolny-Zmorzyński: Aleksijewicz dopuściła do głosu każdego pokrzywdzonego

Wywiad Agnieszki Kapeli
Paweł Cywiński: Biedak ubrany w ideały

Paweł Cywiński: Biedak ubrany w ideały

„Duży Format zmonopolizował reportaż” – rozmowa z Pawłem Cywińskim
Hanna Polak: Razem z bohaterami walczy o lepsze czasy

Hanna Polak: Razem z bohaterami walczy o lepsze czasy

Z reżyserką, producentką i autorką zdjęć Hanną Polak rozmawia Bartosz...

1 comment

  1. Agata says:

    Maj 14, 2018

    Odpowiedz

    gdzie kupie te ksiazke?

Name required

Website