Przez dziurkę od klucza

W dzieciństwie obserwujemy życie rodziny z kołyski, przez uchylone drzwi lub dziurkę od klucza. Często nie wiemy o wszystkich konfliktach i awanturach, które toczą się poza naszym pokojem. Kiedy dorastamy, przychodzi moment, w którym musimy rozliczyć się ze swoją przeszłością, ale też z przeszłością naszych rodziców.

Mikołaj Grynberg to fotograf i pisarz, który ukończył psychologię na Uniwersytecie Warszawskim. Jego twórczość jest związana z historią rodziny, z której pochodzi i skupia się na dziedzictwie Holokaustu. Autor opowiada nie tylko o ocalonych, ale także o przyszłych pokoleniach. Wcześniej zajmował się tematyką Żydów w swoich książkach takich jak: „Ocaleni z XX wieku” (2012), „Oskarżam Auschwitz. Opowieści rodzinne” (2014) oraz „Rejwach” (2017).

„Poufne” możemy przeczytać w jeden wieczór, ale jej wnikliwy przekaz pozostanie w naszych myślach przez kilka kolejnych tygodni. Trzeba mieć niezwykły talent, żeby w minimalistycznej prozie zawrzeć tyle emocji, co w kilkusetstronicowej powieści. Dzięki umiejętnemu wyważeniu słów pisarz nie musi sięgać po dramatyczne wydarzenia, aby opisać złożoność sytuacji, w których znajdują się bohaterowie. „Poufne” to książka bardzo oszczędna, ale swoim stylem trafiająca w punkt.

To nie jest fabularna historia ze zwrotami akcji w tle. Towarzyszymy różnym członkom rodziny podczas codziennych błahostek i dylematów. Nie znamy imienia żadnej z postaci, ale to w niczym nie przeszkadza, ponieważ odkrywamy całą gamę powiązań i emocji z innymi bohaterami, które definiują każdą z tych osób. Śledzimy wybrane krótkie chwile z życia kolejnych pokoleń. Na przestrzeni lat bohaterowie zaczynają się zmieniać, lęki ich rodziców oraz dziadków budzą się w nich i zaczynają ciążyć. Nie znamy nazwiska ani dokładnej historii rodziny, ale to sprawia, że czytelnik może łatwiej odnaleźć cechy wspólne z własnymi doświadczeniami.

Autor dodaje wątki autobiograficzne, ponieważ sam pochodzi z rodziny dotkniętej historią Holokaustu, w której lęk był przekazywany z pokolenia na pokolenie. Jest to intymna historia, złożona z kawałków osobowości poszczególnych domowników, spleciona z fikcją literacką. Kluczowa kwestia, którą porusza autor, to rozliczenie się z przeszłością.

Trudno uciec od przeszłości, w której jest zawarty ogromny smutek, żal, gniew i lęk. Bohaterowie zastanawiają się nad tym, czy wybory, które ich doprowadziły do obecnego stanu w istocie są zgodne z tym, czego pragną.  Osoby u kresu swojego życia nie zdają sobie sprawy, że przekazują dalej swoim dzieciom i wnukom ogromny ciężar. W pewnym momencie powinniśmy zastanowić się, czy wszystko, co dostaliśmy od rodziców jest na tyle dobre, żeby nieświadomie przekazać to następnemu pokoleniu.

W „Poufne” czytelnik odnajdzie typowe rodzinne sekrety: biurko ojca, które przechodzi na syna czy niepokój dziadka o to, że goście nie przychodzą punktualnie, czyli na pół godziny przed umówioną godziną. Widoczna jest cykliczność zdarzeń i charakterów generacji, które następują po sobie. Może być to przerażające, jak przeszłość i środowisko, w którym przyszliśmy na świat wpływa na to, kim jesteśmy i jak potoczą się nasze losy w przyszłości. Kolejni bohaterowie niosą brzemię zagłady, nawet jeśli chcą się od niej odciąć, bo przecież nie brali w niej udziału.

Dla mnie „Poufne” okazało się bardzo inspirującą wyprawą w głąb własnych doświadczeń i więzi rodzinnych. Pocieszające jest to, że przychodząc na świat dostajemy także te dobre cechy i wzorce. Grynberg nie tworzy pięknego i rajskiego obrazu rodziny, tylko przedstawia ją w całej krasie, łącznie z trupami w szafie i milczeniem. Nie ma tu bezlitosnego obarczania winą, nie ma wyrzutów za wieczny lęk rodziców o żydowskie korzenie, wreszcie nie ma zemsty na przeszłości. Zostaje jedyne pogodzenie się i bycie świadomym niepokoju, który wisi w całym domu.

„Poufne”

Autor: Mikołaj Grynberg

Wydawnictwo: Czarne

Rok wydania: 2020

Wpisy

Studiuję dziennikarstwo na Uniwersytecie Warszawskim. Pochłaniam książki w ilościach hurtowych, a w moich żyłach płynie reportaż. Szczególnie bliskie są mi tematy związane ze społeczeństwem i gospodarką. Uwielbiam odkrywać punkt widzenia drugiego człowieka oraz zgłębiać historię jego życia.